Luty 2015

 

 

 

 

 

FRAGMENT PASA KONTUSZOWEGO

technika/materiał: tkanina jedwabna – lampas broszowany (?);

datowanie: 2. poł. XVIII w., Francja (?)

wymiary: 93 cm x 23,2 cm ;

 

   Fragment pasa kontuszowego w formie wydłużonego prostokąta. Z dekoracją w formie dwóch szlaczków pionowych oraz powtarzalnych pasków poziomych tzw. pólek. Szlaczki pionowe wypełnione dekoracją w formie wici kwiatowej na złotożółtym tle. Na pólkach powtarzalny motyw wici kwiatowej oraz ornamentu geometrycznego w formie kółek na tle wydłużonych, spłaszczonych pól sześciobocznych trójlistnie rozczłonkowanych na końcach. Ornament przesuwany o połowę szerokości raportu.  

Pas kontuszowy stanowił ważny element polskiego stroju narodowego mężczyzn. W czasach rozbiorów urósł wręcz do rangi patriotycznego symbolu. Pasy kontuszowe wywodzą się z Persji, skąd je importowano. W XVII w. sprowadzane ze Wschodu pasy wiązano na żupanie, a od XVIII w. przewiązywano nimi kontusz, od którego przyjęły swoją zwyczajową nazwę. Najczęściej importowano pasy perskie, indyjskie i ormiańskie, tkane w Konstantynopolu w XVIII w., były one krótsze i węższe od perskich.

Od lat 40. XVIII w. rozpoczęła się produkcja pasów w Polsce, wzorowanych oczywiście na wschodnich. Najsłynniejsze manufaktury, zwane persjarniami, mieściły się m.in. w Stanisławowie, Buczaczu, Brodach, Słucku, Krakowie. W persjarniach zatrudniano nie tylko Polaków, ale przede wszystkim Ormian i Francuzów, mających doświadczenie w wyrobie tego typu tkanin.

Pasy tkano z nici jedwabnych oraz srebrnych i złotych. Mogły być dwustronne, a nawet czterostronne. W pasach charakterystyczne są cztery odmiennie komponowane strefy dekoracji: głowy, wciąż, szlaczki, obramienia oraz osobno doszywane frędzle na brzegach.

W kolekcji lubaczowskiego muzeum można znaleźć kilkanaście fragmentów pasów kontuszowych, które zostały użyte wtórnie w szatach liturgicznych i bieliźnie kielichowej. Niestety ich wtórne użycie zatraciło cechy, które pozwoliłyby na jednoznaczną ich identyfikację. Na żadnym elemencie nie zachował się znak manufaktury. Kilka z nich ma dekoracje charakterystyczną dla słuckiej wytwórni.  Wzory te były jednak bardzo chętnie powtarzane w wytwórniach francuskich, które były znaczącym producentem pasów kontuszowych na rynek polski. Fakt ten utrudnia jednoznaczne określenie pochodzenia obiektu.